Денот по Прочка е Чист понеделник кога почнува
големиот велигденски пост. На овој ден се чисти куќата, децата и возрасните се
бањаат, шишаат и бричат. Особено се внимава садовите за храна да се измијат и испоснат
од мрсното. Во минатото тоа се правело со брашно или пепел и со подолго вриење.
Велигденскиот пост опфаќа 7 недели. Трае 48 дена, од Прочка до
Велигден. Уште
се нарекува и Четириесетница затоа што по 40 дена од постот, продолжува
последната седмица пред Велигден, дополнителен строг пост, заради деновите на
предавството, страдањата, распнувањето на крстот и погребението на Господа
Исуса Христа. Таа се нарекува Страдална или Страстна седмица.
Првата недела на постот се вика Недела на Православието. Втората
е Недела на свети Григориј Палама. Третата е Крстопоклона – Недела на Чесниот
Крст, кога вернициите се поклонуваат и го целивааат изнесениот крст на
богослужбата. Четвртата е на свети Јован Лествичник и во неа се преминува
средината на постот. Петтата е на света Марија Египќанка. Шестата седмица е
Цветна (Цветници), наречена така според цвеќето и зелените гранчиња што ги
фрлале децата и луѓето пред Христа при Неговото влегување во Ерусалим. Седмата
е последна седмица пред Велигден, наречена Страдална, Страстна или Велика
недела.
Деновите во таа седмица се именуваат како Велики: Од Велики
понеделник, до Велика сабота. Секој ден е поврзан со настаните од последните
дни на Господа Исус Христос. Особено се значајни последните три дена:
Велики четврток, кога бил фатен по Тајната вечера. Велики петок, кога бил суден, тепан, мачен, распнат, умрел и бил погребан. Единствено тогаш пред луѓето се изнесува Плаштеницата со која било обвиткано и погребано Христовото тело. Велика сабота е последниот ден и последната подготовка за Празникот над празниците, а Христос е во гробот од каде ќе воскресне.
Постот е време на соединување со Бога – Причестување,
Заедничарење, Благодарење – Евхаристија.
Се пости на вода, освен во сабота и недела, кога се дозволува
масло (зејтин) и вино. Масло и вино се допушта и на празниците.
Риба се јаде само на Благовец и на Цветници. На Лазарева сабота
се јаде икра.
Во средата,
кај оној што ги „држел” тримерите и каде што имало млада невеста, доаѓале
гости. Овој обичај посебно се
негува во Струмица. Домаќинката за таа прилика има подготвено
варена пченица, алва, компот од црни сливи и друго сушено овошје (јаболко, суво
грозје, диви сливи), кравајче од пченично брашно замесено со пепелница,
украсено со бонбони. Се месело, исто така, и пита-зелник, со зеље, одозгора
посолено со сусам додека на дното од тепсијата се ставале сецкани ореви.
Задолжително за таа прилика како пијалок се носело и боза. Гостите што доаѓаат
на посета исто така носеле боза, кравајче и пченица. Во оваа прилика се
купувало и сезонско овошје, особено портокали.
Првите три дана – тримери (понеделник, вторник и среда) не јадат
ништо, оние што доброволно одлучиле да не јадат, а не е обврска за сите.
Таквите, во средата, по Литургијата, најпрво вкусуваат една лажичка светена
вода на Водици (агјазма), а потоа Причест.
Велигденскиот пост е најстрогата форма на постење. А постот
значи воздржување телесно и духовно: воздржување од мрсна храна и од
гревовност. Во постот ние му даваме предност и поткрепа на духовното пред
телесното. Тоа е време за повеќе молитва и за повеќе добри дела. Време за
откажување од гревот и за покајание.
Во Велигденскиот пост не се прават свадби, ниту се дозволува
венчавање.
Телесниот пост значи во сите дни воздржување од месо, млеко,
јајца и производи со нив, односно од сè што содржи месо, млеко и јајца, а во
одредените денови, воздржување и од масло и од вино. Храната доминантно е од
растително потекло.
Иако, само во сабота и недела е дозволена храна со масло
(зејтин), а во другите денови без масло, сепак, има и ублажување на постот,
кога е тоа потребно. Ако е човекот болен, слаб и немоќен, може да добие
благослов, да пости со зејтин, млеко и риба. Тоа се однесува и на малите деца
до 7 години, но и на длабоката старост, како и за луѓето во посебни услови и
состојби, како што се болестите, затворите, армијата, војните, бремените,
леунките, доилките, патниците и сл.
Во таквите случаи постот може да се ублажи. Благословот за тоа
се добива од православен свештенослужител. Од постот не се ослободува, туку тој
се олеснува. Никако не се допушта месо.
Светите отци постот го нарекуваат мајка на здравјето, а и
современиот начин на исхрана сè повеќе му придава значење на постот, односно на
откажувањето од храната со животинско потекло.
Постот е потреба и за телесното и за духовното здравје. И
најважно, постот не е само воздржување и одрекување од храна, туку е важен и
духовниот пост – одрекувањето и воздржувањето од секое зло и грев.