Connect with us

Историја

🔴 МЕДИА ПРЕС СЕРВИС: Откријте ги тајните на историските личности! Кои беа тие луѓе? Што ги мотивираше? Со какви предизвици се соочуваа? 🔎 Дознајте повеќе на нашиот портал…

Media Press

Објавено на

Историја

ИСТОРИСКИ ВЕСТ: Потпишан Букурешкиот мировен договор – Трагична поделба на Македонија на 10 август 1913 година

Media Press

Published

на

БУКУРЕШТ, 10 август 1913 година — Денеска во Букурешт официјално беше ставен потпис на Мировниот договор со кој формално завршува Втората балканска војна. Со овој чин, дипломатските претставници на Кралството Србија, Кралството Grција, Кралството Романија и Кралството Црна Гора од една страна, и Царството Бугарија од друга страна, ги исцртаа новите граници на Балканот.

Најголемиот цех од овој меѓународен договор го плати македонскиот народ и регионот Македонија, чија територија е насилно поделена меѓу соседните балкански држави:

  • Егејска Македонија (најголемиот дел, околу 51%) ѝ припадна на Грција.
  • Вардарска Македонија (околу 39%) му припадна на Кралството Србија.
  • Пиринска Македонија (околу 10%) остана под власт на Бугарија.
  • Мало Преспанско и Голо Брдо подоцна ѝ беа доделени на Албанија.

Преглед на поделбата по делови и територија

РегионДржава на која ѝ припаднаПовршина (km²)Процент од целата територијаКлучни градови
Егејска МакедонијаКралство Грција~34.356 km²51,5%Солун, Кавала, Сер, Драма, Воден, Лерин, Костур
Вардарска МакедонијаКралство Србија~25.713 km²38,5%Скопје, Битола, Велес, Прилеп, Охрид, Тетово
Пиринска МакедонијаЦарство Бугарија~6.798 km²9,3%Горна Џумаја (Благоевград), Петрич, Сандански
Мало Преспанско и Голо БрдоКнежевство Албанија~800 km²0,7%

Со ова се става крај на повеќевековните османлиски владеења во регионот, но истовремено се разорува етничката, економската и географската целина на Македонија.

Што може да се уочи на картите од тој период?

  1. Губење на пристапот до море: Вардарска Македонија беше потполно отсечена од Егејското Море со новата грчко-српска граница јужно од Ѓевгелија.
  2. Пресекување на природни речни и сообраќајни коридори: Границите ги пресекоа долините на реките Вардар, Stрума и Mеста, што предизвика моментален стопански колапс на регионот и прекин на вековните трговски врски меѓу градовите.
  3. Двојно разграничување: Бугарија, која со Балканскиот сојуз од 1912 година претендираше на поголемиот дел од Македонија, со оваа карта беше потисната само на пиринскиот дел и струмичкиот крај (кој подоцна, по Првата светска војна, ѝ беше доделен на Србија/Кралството СХС).

Членови и извадоци од Договорот што ја тангираат Македонија

Иако во самиот текст на договорот не се користи директно терминот „Македонија“ (туку се дефинираат границите меѓу потписничките), одделните членови директно го решаваат нејзиното рапарчање:

Член III (Граница меѓу Србија и Бугарија)

„Границата меѓу Кралството Србија и Царството Бугарија ќе ги следи постарите граници од Патарика, ќе продолжи по вододелницата меѓу Вардар и Stрума… и ќе заврши на границата кај струмичкиот срт.“

  • Значење: Со овој член, Врање, Скопје, Велес, Прилеп, Битола, Охрид и Тетово (Вардарска Македонија) влегуваат под српска власт.

Член V (Граница меѓу Грција и Бугарија)

„Границата меѓу Кралството Грција и Царството Бугарија ќе започнува од новата српско-бугарска граница на планината Belasica, ќе продолжи кон исток до реката Места и нејзиното устие во Егејското Море…“

  • Значење: Грција ги добива Солун, Кавала, Сер, Драма, Воден, Кукуш, Костур и Лерин, скратувајќи ѝ го на Бугарија излезот на Егејското Море во тој дел.

Член VII (Прашања за анексираните територии)

„Високите договорни страни се обврзуваат да ги признаат сите одлуки и договори кои се однесуваат на деlimitацијата (разграничувањето) и распределбата на териториите освоени за време на војната…“

Белешка: Поделбата од 10 август 1913 година остави трајни последици врз демографската, културната и политичката историја на Македонија и македонскиот народ.

Прочитај повеќе

Историја

Да читаме: Животот во средновековен замок: Еден ден низ очите на слугите

Media Press

Published

на

Кога замислуваме средновековен замок, нашата имагинација обично ни создава слики од витези во оклопи и дами во високи капи. Но, вистинскиот живот во замокот не се одвивал во кабините, туку во кујната и пералната. Замокот бил сложена општествена машина, каде што понекогаш неколку стотици слуги издржувале едно благородничко семејство. Кои биле овие луѓе? Како изгледал нивниот ден? Ајде да погледнеме зад сцената…

Светот на слугите бил строго хиерархиски поставен. На врвот биле оние блиски до господарот не преку физички труд, туку преку интелект и управување. Ова била „аристократија на слуги“.

  • Сенешалот (мајордомо) бил главен администратор на сите работи во замоците. Тој го надгледувал буџетот, залихите и им ја спроведувал правдата на заблудените слуги. Често бил витез или член на помалата благородништво.
  • Коморникот бил одговорен за приватните простории, гардеробата и накитот на господарот. Позицијата барала беспрекорна репутација и апсолутна доверба.
  • Маршалот бил задолжен за шталите, ковачниците и сè што било поврзано со коњите и движењето, а во воено време и за прашањата поврзани со распоредувањето на трупите.
  • Капеланот формално му служел на Бога, но бил дел од персоналот: тој се занимавал со преписка, ги поучувал децата на господарот и дејствувал како нотар.

Под нив биле оние што денес би ги нарекле технички персонал и слуги. Интересно е што во големите замоци (на пример, според книгите за гардероба на Едвард III, 14 век), постоела специјализација, која се граничила со апсурд: имало слуга кој бил единствено одговорен за кралскиот коморски сад, посебно лице за перење капи, па дури и слуга кој му служел на кралот вода за миење раце и држел крпа.

Постоела поделба на трудот, но таа била диктирана од физичката сила, пристојноста и функцијата, а не само од полот. Машките сфери биле јавни и барале напорна работа:

  • Младоженци, ловџии, соколари.
  • Готвачи (да, во големите кујни, речиси секогаш мажи ги водеа кујните – потребна беше физичка издржливост за да се креваат тенџериња и да се сечат трупови).
  • Обезбедување, чувари на порти.
  • Страници и слугинки за лицето на господарот.

Женските сфери беа концентрирани околу господарката:

  • Собарки кои се грижеа за гардеробата, накитот, фризурата и хигиената на дамата.
  • Перењето беше една од најстресните занимања: бесконечно варење на алишта во луга, белење на сонце и триење на нечистотијата во ледена речна вода. Перењето беше колективна женска работа, исполнета со шеги, озборувања и песни, но беше и многу тешка.
  • Дадилки и доилки.

Меѓутоа, во малите замоци границите беа нејасни. Сопругата на витезот-управител самата ги молзеше кравите, а единствениот слуга го метеше подот и ги кинеше кокошките.

Денот на слугите започнуваше долго пред зори, околу 4 или 5 часот наутро. Кујната беше прва што стана. Готвачите го разгоруваа огнот со мев, додека јагленот во огромниот камин тлееше цела ноќ. Главниот готвач ја проверуваше свежината на производите: дали млекото се киселело, дали рибата се расипала. Појадокот за господарите беше лесен – леб натопен во вино, ладно месо – но мораше да се сервира со прибор за јадење.

Слугинките брзаа во ходникот за да го соберат ѓубрето, коските и кучешкиот измет што останале од вечерта и да го посипат подот со свежи билки и суви трски. Во меѓувреме, носачите на вода ги започнаа своите бескрајни патувања до бунарот: вода беше потребна за кујната, за перењето и пиењето на господарите. Човекот задолжен за огништето во спалната соба на господарот кришум влегуваше во одаите за да го запали огнот без да го разбуди господарот. Во меѓувреме, слугинката ја изложуваше облеката избрана претходниот ден.

Утринската миса ги собра сите жители на замокот во капелата – господарите стоеја на подиумот, слугите зад нив. После тоа, работата беше во полн ек. Големиот оброк (вечера во 10-11 часот) беше најважниот дел од денот. Тука, сложениот церемонијал на сервирање јадења влезе во игра. Пехарникот проба од виното од чашата на господарот за да се осигура дека не е отруено. Управителите ги проверуваа чаршафите за чистота (дамките од маснотии беа навредливи за гостите). Месарот ја демонстрираше својата мајсторска вештина со ножот: месото за масата на господарот мораше да се сече не на штица, туку во воздух, елегантно и без прскање сокови. Постоеја цели трактати за „уметноста на колењето“, како што е „Книгата за резбање“ од Винкин де Ворд (1508), која ги влече своите корени од претходна традиција.

Додека господарите ловеле или си ја вршеле својата работа, замокот бил чистен. Слугите во спалната соба ги тепале душеците и крзната, борејќи се со штетници. Пералките ја чистеле постелнината покрај реката. Работниците работеле напорно во градината и зеленчуковата градина, снабдувајќи свежи производи за трпезата.

Приемот на важни гости во замок била вистинска брза работа. Сенешалот ја проверувал подготвеноста на креветите на придружбата на гостите, маршалот ги поставувал коњите, а готвачот набрзина смислувал дополнителни јадења за да избегне непријатност. Правилата на англискиот кралски двор од 13 век детално го наведувале бројот на свеќи и леб што му се доделуваат на секој гостин, во зависност од нивниот ранг.

П

По вечерата, слугите ги расчистувале масите, кои во банкет салата често биле поставени на потпори, и ја трансформирале собата во огромна спална соба. Повеќето слуги спиеле директно на подот, на снопови слама или на сандаци поставени до ѕидот. Само привилегираните слуги имале мали одаи или места во заеднички спални соби. Личниот простор не постоел. Книгата за гардероба на еден бургундски замок споменува дека дури и постарата собарка делела кревет со помошничка – ова било норма за топлина и безбедност.

Пред спиење, тие секогаш го гаснеа отворениот оган во огништата, покривајќи ги јаглените со специјални метални капачиња.

Иако некои слуги во раниот среден век навистина доаѓале од зависни селани и работеле како принудна работна сила, до 12-ти и 13-ти век, персоналот на големите замоци се состоел од професионалци. Тие биле платени во готово: државните списоци на англиските кралеви ги евидентираат годишните плати во пени и шилинзи. Сепак, почесто надоместокот бил сложен: мала парична плата плус надоместок во натура – „ливрија “ .

Ливреата вклучувала храна, сезонска облека и засолниште. Еднаш годишно, слугата добивал ткаенина за нов костум – квалитетот на ткаенината зависел од рангот. Високо рангираните слуги добивале вредни подароци, право на вино од продавниците на господарот, користени, но скапи предмети од гардеробата на нивниот господар (било шик да се носи облека на господарот) и, највредно од сè, право на пензија и издршка во старост. Позицијата во замок не била казна, туку општествено подигнување и гаранција за ситост.

До доцниот среден век, со зголемена удобност и приватност, замоците почнале да развиваат посебни крила на слугите. Средновековните слуги не биле сенки без лица, туку дел од систем каде што секој си ја знаел својата работа. Благодарение на нивната секојдневна, исцрпувачка работа, замоците се трансформирале од камени колоси во центри на моќ, гостопримство и култура.

Прочитај повеќе

Историја

Што е украинскиот јазик и како се разликува од рускиот?

Media Press

Published

на

Украина, Украина! Моето срце, драги! Ќе ти ја кажам твојата судбина, Дајте сѐ од себе!

Т. Г. Шевченко

Во последно време, гледам многу онлајн статии каде што авторите им раскажуваат на своите читатели за украинскиот јазик. И сè би изгледало во ред – па, тие само ја раскажуваат приказната и, како што велат, добро за нив. Но, има една замка: овие автори се доста пристрасни во своите описи на украинскиот јазик и, што е уште полошо, ја дополнуваат оваа пристрасност со доста инсинуации и отворени лаги. Се разбира, разбирам дека ова се тешки времиња, но искрено верувам дека ништо не може или не треба да влијае на вистинитоста на информациите што им се даваат на читателите, дури и ако (и особено ако) се однесуваат на држава, народ или јазик, историја и култура на овој народ, со кој Руската Федерација моментално е во воена конфронтација. Затоа, решив да напишам статија за украинскиот јазик што ќе ја претстави академската лингвистичка перспектива за неговото потекло, развој и место меѓу другите словенски јазици. Значи, да ја започнеме нашата приказна.

,,Вечер во Украина“ е слика од А. И. Куинџи.

Како што сите знаеме, украинскиот, заедно со рускиот и белорускиот, ја формира источнословенската подгрупа на словенската група на индоевропското јазично семејство. Предок на сите современи источнословенски јазици бил старорускиот, народен/колоквијален јазик – јазикот на стариот руски народ кој се појавил во 7-ми до 10-ти век од н.е. на териториите на денешна Белорусија, северните, централните и западните делови на денешна Украина и централните и северозападните делови на денешна Европска Русија (тоа се териториите на денешна Ленинград, Псков, Новгород, Твер, Смоленск, Брјанск, Калуга, Москва, северната половина на Тула, крајниот северозапад од Рјазан, поголемиот дел од Владимир, крајниот југозапад од Иваново, југозападната третина од Јарослав и западниот дел од Вологодската област) врз основа на словенски (Бели Хрвати, Тиверци, Уличи, Бужани, Волинци, Древљанци, Пољанци, Северјани, Дреговичи, Радимичи, Кривичи, Псковјани, Илменски Словенци, Вјатичи), балтички (Гољад), ирански (Буртази), фино-угрски (Веш, Чуд, Изора, Мерија, Мурома, Мешчера) и турски (Берендејци, Торки, Ковуи, Турпеи, Каепичи, Бастија) племиња. Заеднички староруски јазик постоел на горенаведената територија од 10-ти до 14-ти век.

Населувањето на словенските племиња и нивните соседи на почетокот на 10 век.

Сепак, во 13 век, историјата на Стариот руски народ драматично се промени – во 1242 година, речиси сите земји на Старите руски кнежевства беа освоени од Монголската империја, а над нив беше воспоставен суровиот монголско-татарски јарем. Сепак, западните и југозападните територии на Русија веќе на почетокот (целата територија на денешна Белорусија), во средината (Галиција) или во втората половина (Волин, среден Днепарски регион, Черниговска област) на 14 век станаа дел од Големото војводство Литванија, додека земјите на североисточна Русија останаа под јаремот на Златната орда до 1480 година – вкупно околу 240 години. Во овој период на одвоено постоење на двата дела на Стариот руски народ во рамките на две различни држави се случи поделбата на претходно обединетиот говорен јазик на два значително различни дијалекти – западноруски и источноруски , т.е. веќе од крајот на 14 век. Еден единствен говорен староруски јазик престана да постои . Од 14-ти до 16-ти век, овие дијалекти се развивале одделно еден од друг, подложни на различни (лексички, фонетски, граматички итн.) влијанија од различни јазици, што природно довело до формирање на два независни источнословенски јазици – западноруски ( Руска мова ) и источноруски ( Русскиј јазик ) – до крајот на 16 век. И веќе на почетокот на 17 век. Првите обиди за кодификација на западнорускиот јазик биле направени за да се воспостави како литературен јазик за источнословенското население на Големото Војводство Литванија (најзначајни од нив се дела како што се „Лексиса“ (граматика) од 1596 година од Лаврентиј Зизани, „Славенско-рускиот лексикон“ од 1627 година од Памво Беринда и „Граматика“ од 1645 година од Иван Ужевич). Овие дела веќе ги забележале сите главни јазични карактеристики што ги разликуваат денешните украински и белоруски јазици од денешниот руски.

Страница од „Лексиса“ од Л. Зизанија, која го прикажува преводот на некои зборови од црковнословенскиот јазик на западен руски.

Последователните историски настани во голема мера ја одредија иднината на западнорускиот јазик. По формирањето на новата обединета држава, Полско-литванскиот комонвелт, како резултат на Лублинската унија во 1569 година, западнорускиот јазик почна да се дели на два дијалекти – литвански / белоруски и рутенски / малку руски – под директно влијание на литванскиот и полскиот јазик, соодветно. Секој од овие два дијалекти следеше свој пат.

Но, во нашата статија, како што можеби се сеќавате, зборуваме конкретно за украинскиот јазик. А комплексот од различни локални дијалекти на говорниот јазик, карактеризиран со сите клучни карактеристики карактеристични за современиот украински јазик, може да се дискутира уште од средината на 17 век. Народните дијалекти што се зборувале во различни делови од територијата населена со Русините/Малорусите во различни периоди биле силно под влијание на јазиците на други народи со кои Русините/Малорусите стапиле во контакт во еден или друг момент – полски, унгарски, влашки, турски (ногајски, кримскотатарски, турски), черкески ( на пример , во 14-15 век, Черкезите / Адигејците од православна вероисповед мигрирале во значителен број од територијата на западниот дел на Северен Кавказ во регионот на Среден Днепар , што било предизвикано од почетокот на масовното ширење на исламот меѓу Черкезите во овој период; во регионот на Днепар, Черкезите се населиле јужно од земјите населени со Русините/Малорусите, основајќи го тврдинскиот град Черкаси и голем број населби во негова близина, формирајќи еден вид бариера што го одделува Дивото Поле, населено со турски номади, одвоено од обработливите земјишта на шумско-степската Мала Русија; бидејќи се корелигиозни, Рутените/Малорусите и Черкезите склучувале разни врски едни со други, вклучително и брак; черкескиот јазик имал примарно влијание врз антропонимијата на Малорусите – завршетокот -ко во украинските презимиња потекнува од черкеската антропонимија – таму значи „ син “, овој завршеток го носи истото значење во украинските презимиња; за споредба : украинското презиме Хотко и черкеското презиме Хотко се практично идентични ; шеуеџен кео – „син на свештеник“ на черкески, а Шевченко е украинско презиме; итн.), и други. Народните дијалекти во различни делови од земјите населени со Русини/Руснаци/Черкаси/Полешчуки/Малороси (сите овие имиња постоеле како автоетноними – на пример, во западниот дел од територијата на денешна Украина луѓето се нарекувале Русини , во југозападниот дел – Руснаци , во централниот дел – Черкаси , на север – Полешчуки , на источниот – Малороси ) се разликувале доста значително едни од други, формирајќи дијалектен континуум. (т.е. дијалектите што се граничат еден со друг малку се разликуваа еден од друг, но дијалектите што се наоѓаат далеку еден од друг веќе беа многу различни еден од друг, но преминот од еден дијалект на друг – во непосредна близина на него – беше практично незабележлив). Народните дијалекти од овој период имаа малку заедничко со литературниот западноруски јазик, кој во опишаното време имаше многу лексички позајмици од грчки, латински, полски, германски, црковнословенски и беше јазик на образованието (заедно со латинскиот и полскиот), деловна кореспонденција на благородништвото и правна пракса, но постепено испадна од употреба поради неговата замена во овој капацитет со полски. Затоа, од средината на 17 век до крајот на 18 век. Идниот украински јазик, веќе единствен јазичен масив кој се состои од неколку регионални дијалекти обединети со голем број значајни јазични карактеристики заеднички за нив, разликувајќи го од народните дијалекти врз основа на кои би се формирале сегашните руски и белоруски јазици, се развил како народен усен јазик, кој постои во повеќедијалектна форма и нема ниту едно име ниту општо прифатена лексичка и граматичка форма. По формирањето на стратократската (од грчкиот στρατός – војска и κρατός – власт) држава Хетманат (официјално име – Вијско Запорожје ; Хетманатот бил во вазалски односи со Полско-литванскиот комонвелт, а по Перејаславската рада од 1654 година – станал протекторат на руското царство; постоел во овој статус до 1764 година) како резултат на склучувањето на Зборовскиот договор помеѓу Полско-литванскиот комонвелт и Хетманатот во август 1649 година, потпишан од Адам Кисел и Богдан Хмелницки, соодветно, западнорускиот јазик постепено испаднал од употреба како пишан јазик, а во неговите усни Киев-Полтава-Черкаски и други локални варијанти бил широко користен главно од обичните луѓе, додека бил јазик на комуникација на благородништвото и козачките старешини. И главно се зборувало полски – и говорен и пишан, а по вклучувањето на Хетманатот во Руското кралство – овој јазик станал руски.

Територијата на Хетманатот во 1654 година во пресрет на Перејаславската Рада. Токму оваа територија станала дел од руското кралство како протекторат.

Сепак, на крајот на 18 век, јазичната ситуација драматично се промени. Овие промени беа резултат на креативната работа на Иван Котљаревски, кој ја поттикна трансформацијата на народниот западен руски јазик од регионот на Средниот Днепар во кодифициран, организиран литературен украински јазик. И се случи приближно вака: во 1794 година, И. Котљаревски, продолжувајќи ја европската литературна традиција на пародирање на поемата на Виргилиј „Енеида“, реши да напише своја верзија на таква пародија – бурлеска поема под истото име, и тоа не на западнорускиот пишан јазик (кој дотогаш практично престанал да се користи), ниту на источнорускиот пишан јазик (кој во тоа време бил пишан јазик на Руската империја, не бил инвентаризиран и кодифициран и едноставно бил преполн со црковнословенизам, канцеларство и многу позајмици од западноевропските јазици), туку на живиот разговорлив јазик на руралните жители на централниот дел на Мала Русија, што и го направил ( интересно : сите реалности од поемата на Виргилиј биле пренесени во Мала Русија од тоа време: Тројанците се прикажани во поемата како запорожски козаци, грчките олимписки богови – како благородни и богати земјопоседници, а уништувањето на Троја значи уништување на запорожскиот Сич; во (Поемата го опишува животот и обичаите не на античкиот Грци, Тројанци и други народи кои живееле во тие древни времиња, но животот, обичаите и реалностите на Мала Русија, современи на Котљаревски.) Првите три дела од бурлеската поема на И. Котљаревски „Енеида“ беа објавени во 1798 година во Санкт Петербург, четвртиот дел во 1809 година, петтиот и шестиот дел во 1820 година, а целосната „Енеида“ беше објавена во 1842 година, по смртта на Котљаревски. Покрај „Енеида“, И. Котљаревски напиша две театарски претстави, исто така напишани на разговорниот јазик на селските жители на Средниот Днепар: комедијата „Наталка Полтавка“ и водевилот „Москал-волшебникот“. Делата на И. Котљаревски послужија како појдовна точка за формирање на современиот украински литературен јазик врз основа на средноднепарскиот дијалект на малорускиот разговорен јазик.

Насловната страница од изданието од 1798 година на првиот дел од „Енеида“ (музејска изложба)

Наследството на Котљаревски го продолжил поетот и уметник Т. Г. Шевченко, кој во 1840 година ја објавил збирката поезија „Кобзар“, во која биле вклучени песни напишани на истиот јазик на кој Котљаревски ја напишал „Енеидата“ – односно на живиот, говорен јазик на жителите на централна Мала Русија – регионот Среден Днепар (регионот Среден Днепар е територијата на денешната јужна половина од Киевската, Черкаската и Полтавската област на Украина). На овој јазик, Шевченко напишал многу од своите поетски дела – стихови, стихови, балади, елегии и други – станувајќи основач на современиот украински литературен јазик.

Портрет на Т. Г. Шевченко од И. Н. Крамској
Насловната страница од првото издание на „Кобзар“ од Т. Г. Шевченко

Врз основа на делата на Т. Г. Шевченко, последователно се случи инвентаризацијата, кодификацијата и последователната стандардизација на украинскиот литературен јазик – на пример , во 1882 година, во Киев беше објавен следниот објаснувачки речник:

Прочитај повеќе